لە شەڕی سەربازییەوە بۆ شەڕی ئابووری؛ بۆچی ترەمپ گەیشتووەتە کۆتایی هێڵەکە؟

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی: ئەمریکا لەبری دۆزینەوەی ئامانجی نوێ و چارەنووسساز لە ناوخۆی ئێران، ئێستا مەودای گوشارەکانی لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران گۆڕیوە و وڵاتان و بانکەکان و کۆمپانیاکانی کردۆتە ئامانج کە بەردەوامن لە ڕێگەدان بە تاران بۆ بازرگانیکردن و دەستڕاگەیشتن بە دارایی.

لە ڕاستیدا دەکرێ سیاسەتە نوێیەکەی ترەمپ وەک هەوڵێک بۆ قەرەبووکردنەوەی شکستی فشارەکانی پێشوو سەیر بکرێت؛ گۆڕانکاری لە فشاری ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئێران بۆ فشار لەسەر ئەو تۆڕەی کە ڕێگە بە ئێران دەدات بەدەربازبوون لە سزاکان.

کاتێک سزاکان دەگەنە لووتکە

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ئەمریکا نزیکەی هەموو کەرتە گرنگەکانی ئابووری ئێرانی خستۆتە لیستی سزاکانەوە؛ لە نەوت و پترۆکیمیاییەوە بۆ کەشتیوانی و کانزا و ئۆتۆمبێل و بانکی ناوەندی و تۆڕە داراییەکان و دامەزراوە ئابوورییە جۆراوجۆرەکان.

شۆرای ئاتلانتیک لە لێکۆڵینەوەی خۆیدا لە بارەی سزاکانی ئێران، هەروەها جەختی لەوە کردووەتەوە کە نزیکەی هەموو سێکتەرەکانی ئابووری ئێران کراونەتە ئامانجی سزاکانی ئەمریکا.
بۆیە کێشەی واشنتۆن چیتر دۆزینەوەی کەرتێکی بێ گەمارۆ لە ئابووری ئێراندا نییە؛ کێشەکە لەوەدایە کە هەر سزایەکی نوێ، بە بەراورد لەگەڵ سزاکانی پێشوو، مەرج نییە فشارێکی نوێ و یەکلاکەرەوە دروست بکات.
هەر بۆیە ئێستا ترامپ باس لە "جەنگێکی ئابووری بێ وێنە" دەکات، بەڵام مەیدانی سەرەکی ئەم شەڕە چیتر تەنها ئێران نییە. ئەمریکا دەیەوێت فشار بخاتە سەر بانکە بیانییەکان، کۆمپانیاکانی کەشتیوانی، کڕیارانی نەوت، ناوەندە بازرگانییەکان و تەنانەت ئەو حکومەتانەی کە هاوکاری تاران دەکەن.
شکستی گوشاری سەربازی و گەڕانەوە بۆ ئامرازی گەمارۆکان
ئەم گۆڕانکارییە لە سیاسەتدا دەبێ لە چوارچێوەی پێشهاتە سەربازییەکانی چەند مانگی ڕابردووشدا ببینرێت. واشنتۆن پەنای بۆ چڕکردنەوەی فشارە ئابوریەکان بردووە لە کاتێکدا فشارە سەربازییەکان نەیانتوانیوە ئەو ئامانجە سیاسیانە بپێکێت کە ئەمریکا چاوەڕێی دەکرد.

ئەگەر دەسەڵاتی سەربازی بە تەنیا بتوانێت تاران ناچار بکات داواکارییەکانی واشنتۆن قبووڵ بکات، پێویست ناکات “جەنگی ئابووری” نوێ ڕابگەیەنرێت.
کەواتە، سیاسەتی نوێی ترەمپ جۆرێکە لە گۆڕینی گۆڕەپانی یاریکردن؛ ئەمریکا لە شەڕی سەربازی پاشەکشەی نەکردووە بۆ گۆڕەپانی ئابووری، بەڵکو هەوڵدەدات فشارە سەربازییە ناتەواوەکان بە فشاری ئابووری تەواو بکات.
لە ڕوانگەی شارەزایانی ڕۆژئاواوە، کێشەکە لەوەدایە کە لە ماوەی دەیان ساڵەی سزاکاندا، ئابووری ئێران وردە وردە میکانیزمەکانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم فشارانە پەرەپێداوە. تۆڕەکانی بازرگانی نافەرمی، فرۆشتنی نەوت، ناوەندە داراییەکان، بەکارهێنانی دراوە ناوخۆییەکان و هاوکاری لەگەڵ هاوبەشە ڕۆژهەڵاتییەکان هەندێک لەو میکانیزمانەن.
چین: لەو شوێنەی کە سزاکان بەر دیوارەکە کەوت
گەورەترین تەحەدای سیاسەتی نوێی ئەمریکا چینە. بەپێی داتاکانی کەپلەر کە لە ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی کەناڵی جەزیرەدا ئاماژەی پێکراوە، زیاتر لە ٨٠%ی هەناردەکردنی نەوتی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٥دا دەچێتە چین. هەروەها بەشێکی بەرچاو لەم نەوتە دەچێتە پاڵاوگە بچووکەکانی چین و پارەدان لە ڕێگەی بانکە بچووکەکان و کۆمپانیا بازرگانییەکانی هۆنگ کۆنگ و بە یوان یەکلایی دەکرێتەوە.
ئەمەش کێشەیەکی جددی بۆ واشنتۆن دروست دەکات. سزادانی کۆمپانیایەکی ئێرانی لە بنەڕەتدا جیاوازە لە سزادانی بانکێکی گەورەی چینی. لە حاڵەتی یەکەمدا تێچووی سەرەکی لە ئەستۆی ئێراندایە؛ لە دووەمدا، ئەمریکا دەچێتە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی جیهان.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، وەک بلومبێرگ بڵاویکردووەتەوە، ئەمریکا پێشتر دوو بانکی گەورەی چینی لە مەترسیی سزا لاوەکییەکانی پەیوەست بە ئێران هۆشداری داوە، بەڵام هێشتا ڕاستەوخۆ سزای نەخستوونەتە سەریان.
شمشێری گەمارۆکان دەتوانێ دژی ئەمریکا بسووڕێت
لێرەدا یەکێک لە گرنگترین دژایەتییەکانی سیاسەتی سزاکانی واشنتۆن دەخەینەڕوو. هێزی سزاکانی ئەمریکا تا ڕادەیەکی زۆر لە باڵادەستی دۆلار و دەستڕاگەیشتنێکی بەرفراوانی بە سیستەمی دارایی وڵاتەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام بەکارهێنانی بەربڵاوی هەمان ئەم ئامرازە هانی وڵاتانی ئامانجدار بووە بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی بەدیل.
شیکارییەکانی دامەزراوەی بیرکردنەوەی چاتام هاوس دەریدەخەن کە فراوانکردنی سزاکان یارمەتیدەر بووە بۆ قووڵکردنەوەی هاوکارییەکانی نێوان وڵاتانی وەک ئێران، چین و ڕووسیا، هەوڵیان داوە بەرەو دروستکردنی کەناڵی پارەدان و یەکلاکردنەوە کە کەمتر پشت بە دۆلار دەبەستن.
ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕەنگە سزاکان لە کورتخایەندا فشار دروست بکەن، بەڵام لە درێژخایەندا هاندەریی وڵاتانی ئامانجدار زیاد دەکەن بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنیان بە سیستەمی دارایی ئەمریکا.
لە ئەنجامدا ئەو ئامرازەی کە واشنتۆن بۆ پاراستنی دەسەڵاتی ئابووری خۆی بەکاری دەهێنێت، دەتوانێت وردە وردە هاندەر بۆ دروستکردنی ئامرازی ڕکابەر زیاد بکات.
ئەمریکا دەبێت پارەی زیاتر بدات بۆ فشاری زیاتر
ئەمە کێشەی سەرەکی سیاسەتە نوێیەکەی ترەمپە. تا مەودای سزا لاوەکیەکان فراوانتر بێت، ئەگەری لێدانی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی زلهێزەکان زیاتر دەبێت.

سزادانی کڕیارانی نەوتی ئێران کاریگەری لەسەر دابینکردنی نەوتی جیهانی هەیە و نرخی وزە بەرزبکاتەوە. فشارەکان لەسەر چین دەتوانێت وەڵامدانەوەی پەکین دەستپێبکات. هەروەها بە ئامانجگرتنی کۆمپانیا بیانییەکان دەتوانێت درزەکانی نێوان ئەمریکا و هاوبەشە بازرگانییەکانی قووڵتر بکاتەوە.
کەواتە واشنتۆن لەبەردەم هاوکێشەیەکی سەختدایە: بۆ زیادکردنی گوشارەکان لەسەر ئێران، دەبێت فشارەکان بگوازێتەوە بۆ وڵاتانی دیکە؛ بەڵام تا ئەم بازنەیە گەورەتر بێت، تێچووی جێبەجێکردنی سیاسەتەکە بۆ خودی ئەمریکا زیاتر دەبێت.
بۆچی پێناچێت سیاسەتە نوێیەکەی ترەمپ ئەنجامی کۆتایی بەدەستبهێنێت؟
ئامانجی کۆتایی سزاکانی ئەمریکا تەنیا کەمکردنەوەی داهاتی ئێران نییە؛ ئامانجی سەرەکی گۆڕینی ڕەفتاری سیاسی تارانە. بەڵام ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو نیشانی داوە کە مەرج نییە فشاری ئابووری ببێتە هۆی گۆڕانکاری لە ڕەفتاری سیاسیدا. ئێران دەتوانێت پارەی زیاتر بدات و ڕێڕەوی بازرگانی خۆی بگۆڕێت و هاوکاری ئابووری لەگەڵ وڵاتانی وەک چین و ڕووسیا فراوان بکات. تەنانەت چاتام هاوس، لە لێکۆڵینەوەکانیدا لە دەرئەنجامەکانی سزاکان، هۆشداری داوە کە فشارە بەرفراوانەکان دەتوانن بەشداربن لە دروستبوونی تۆڕی دارایی و بازرگانی هاوتەریب؛ تۆڕەکان کە لە کۆتاییدا کاریگەری ئامرازی سزاکانی ئەمریکا کەم دەکەنەوە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، پرسیاری سەرەکی بۆ واشنتۆن چیتر ئەوە نییە کە "چی دەکرێت سزای بەسەر ئێراندا بسەپێندرێت؟" بەڵکوو “ئەمریکا ئامادەیە لەگەڵ چەند وڵاتی تردا بچێتە ناو ململانێیەوە بۆ ئەوەی هەموو ڕێگایەکی ئابووری بەڕووی ئێراندا دابخات؟”

لە “زۆرترین فشار”ەوە بۆ “فشاری تێچووناوی”

ئەگەر سیاسەتی نوێی ترەمپ لە پاڵ پێشهاتە سەربازییەکانی چەند مانگی ڕابردوودا دابنێین، وێنەیەکی ڕوونتر دەردەکەوێت. دوای ئەوەی ئەمریکا فشاری سەربازی بەخۆیەوە بینی، ئێستا جارێکی دیکە پەنای بۆ سزاکان بردووە؛ بەڵام ئەمجارە نزیکەی تەواوی ئابووری ئێران پێشتر سزای بەسەردا سەپێنراوە و بۆ دۆزینەوەی ئامانجی نوێ، واشنتۆن ناچارە ڕوو لە تۆڕی دەرەکی ئێران بکات. ئەمە ئەو خاڵەیە کە "زۆرترین فشار" دەتوانێت بگۆڕێت بۆ "گوشاری تێچووناوی". ئەمریکا دەتوانێت فشاری ئابووری زیاد بکات، بەڵام ناتوانێت تا کاتێکی نادیار بەبێ تێچوون فراوانی بکات. چین لە بەرامبەر ئەم سیاسەتەدا وەستاوە، ڕووسیا هاندەرێکی هەیە بۆ هاوکاری زیاتر لەگەڵ تاران، ئێرانیش خۆی ئەزموونێکی بەرچاوی لە دروستکردنی ڕێگای بەدیل لە ماوەی
ساڵانی سزاکاندا بەدەستهێناوە.
لە کۆتاییدا سیاسەتە نوێیەکەی ترەمپ زیاتر نیشانەی سنوورداربوونی بژاردەکانی پێشووی واشنتۆنە نەک نیشانەی دۆزینەوەی چەکێکی ئابووری نوێ دژی ئێران. دوای ئەوەی گوشارە سەربازییەکان نەیانتوانی ئەنجامی چاوەڕوانکراو بەرهەم بهێنن، ئێستا ئەمریکا هەوڵدەدات هەمان فشار لە بواری ئابووریدا بەردەوام بێت.
بەڵام ئەمجارە جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە: ئامانج تەنیا ئێران نییە. بۆ گۆشەگیرکردنی تاران، پێویستە ئەمریکا فشار بخاتە سەر چین و تۆڕە داراییەکانی دەرەوەی ڕۆژئاوا و کڕیارانی نەوت و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان.
وە ئەمەش ڕێک ئەو شوێنەیە کە ڕەنگە زەریاکە بگەڕێتەوە؛ ئەو سزایانەی کە بڕیار بوو ئێران گۆشەگیر بکەن، دەتوانن هاوکارییەکانی ئێران لەگەڵ ڕۆژهەڵات قووڵتر بکەنەوە و بەکارهێنانی دراوی جگە لە دۆلار زیاد بکەن و پشتبەستنی هەندێک وڵات بە سیستەمی دارایی ئەمریکا کەم بکەنەوە.
لە وەها هەلومەرجێکدا، "شەڕی ئابووری بێ وێنەی" ترامپ ڕەنگە زیاتر نیشانەی ئەوە بێت کە سیاسەتی سزاکانی ئەمریکا دەگاتە سنووری هێزی خۆی نەک دەستپێکی قۆناغێکی نوێی فشارەکان بۆ سەر ئێران.